Trong vai trò một người trợ lý từ xa, mình có cơ hội đứng rất gần với nhiều solopreneur, founder và creator đã làm nghề nhiều năm. Không phải đứng trên sân khấu cùng họ khi họ nói chuyện truyền cảm hứng, mà là đứng ở hậu trường: lúc họ còn mở file làm việc lúc nửa đêm, lúc họ nhắn “em ơi cứu anh/chị với”, lúc hệ thống trục trặc, khách hàng phàn nàn, hoặc đơn giản là lúc họ thở dài vì quá mệt khi có trăm công ngàn việc cần xử lý.
Càng đi cùng nhiều người, mình càng nhận ra: hai người có thể kiếm tiền ngang nhau, làm cùng một nghề, nhưng trạng thái sống và làm việc của họ khác nhau hoàn toàn. Và sự khác biệt đó không chỉ nằm ở năng lực, mà nằm ở một yếu tố quan trọng không kém, đó là việc họ đang ở cấp độ vận hành nào trong hành trình solo.
Solo không phải là một danh xưng. Solo là cách bạn đang vận hành chính mình mỗi ngày. Có người solo nhưng cảm thấy tự do dần lên. Có người làm độc lập càng lâu, lại càng kiệt quệ. Khi quan sát đủ nhiều, mình tạm chia các trạng thái đó thành bốn cấp bậc, không để dán nhãn, mà để bạn có một bản đồ tham chiếu để tự soi chiếu lại hành trình của mình và có định hướng phát triển đến những tầng cao hơn.
Level 1: The Hustler (Người thợ cày cuốc)
Đây là giai đoạn đầu tiên của hành trình Solo, đúng nghĩa làm độc lập và một mình. Họ làm việc rất chăm chỉ, rất chịu khó và cũng rất giỏi xoay xở. Họ làm gần như tất cả mọi thứ: bán hàng, làm sản phẩm, viết content, chăm sóc khách hàng, xử lý sự cố. Công việc của họ gắn chặt với thời gian cá nhân đến mức nếu một ngày họ không làm, dự án sẽ không thể phát triển, từ đó thu nhập gần như dừng lại.
Dấu hiệu dễ thấy nhất của nhóm The Hustler làlà họ không chỉ là bận, mà là lúc nào cũng trong trạng thái “phải làm tiếp”, kể cả khi cơ thể đã mệt. Công việc phụ thuộc 100% vào thời gian cá nhân. Và họ chưa có quy trình làm việc rõ ràng, hầu như chỉ làm việc theo “cảm giác”. Họ khó nghỉ ngơi thật sự vì nghỉ là thấy lo, thấy tội lỗi.
Rất nhiều người ở cấp độ này nghĩ vấn đề của mình là chưa đủ giỏi, nên phản xạ quen thuộc là cố hơn nữa. Họ sợ nếu họ nghỉ, họ sẽ bị chậm lại hay thậm chí là không thể trụ nổi với thị trường khắt nghiệt hiện thời.
Điều mình nhìn thấy nhiều nhất ở nhóm này không phải là thiếu năng lực, mà là thiếu không gian để thở và để nghĩ. Bởi khi làm việc 9-5 họ chỉ tập trung đúng vào chuyên môn và các tác vụ nhất định. Vậy mà khi bước ra làm độc lập một mình, họ trở nên ba đầu sáu tay. Một mình họ phải kham hết tất cả mọi thứ vì thế burnout đến rất sớm, nhưng họ thường không gọi tên được nó, chỉ thấy mình ngày càng rối và dễ cáu với chính công việc mình từng yêu. Và đó thường là dấu hiệu đầu tiên cho thấy: cách bạn đang vận hành cần phải thay đổi không phải bản thân bạn.
Level 2: The Juggler (Người quản lý sự vụ)
Sang cấp độ 2 - The Juggler, bề ngoài trông có vẻ đã “ổn” hơn. Những người ở cấp độ này thường đã suy nghĩ đến việc tìm kiếm trợ lý từ xa, team đồng hành. Hay họ đã có trợ lý, cộng tác viên, có vài quy trình ghi chép đâu đó, có phân việc, có nhóm chat.
Nhưng nếu nhìn kỹ, bạn sẽ thấy một điểm chung rất rõ: mọi thứ vẫn xoay quanh họ. Họ vẫn là người nhớ việc, nhắc việc, sửa việc, cầm tay chỉ việc từng chút một và gánh trách nhiệm khi có lỗi. Họ gặp khó khăn trong việc dẫn dắt đội nhóm hỗ trợ và giao tiếp với nhân sự sao cho hiệu quả, định hướng nhân sự hiểu được tầm nhìn của dự án và kỳ vọng nhân sự có một thái độ làm việc tốt hơn.
Họ không còn làm tất cả, nhưng đầu óc thì lúc nào cũng đầy việc và lo âu khi chưa thể ủy quyền hoàn toàn cho nhân sự của mình.
Nỗi đau đặc trưng của cấp độ này là cảm giác quá tải tinh thần. Không hẳn là kiệt sức vì làm tay chân, mà là mệt vì phải giữ mọi thứ trong đầu. Nhiều người ở cấp độ này nói với mình: “Anh/chị không hiểu vì sao có team rồi mà vẫn không rảnh hơn.” Và thực tế là vì hệ thống lúc này chưa đủ rõ ràng để người khác tự vận hành, nên họ bị kẹt ở vai trò người quản lý sự vụ, buông ra không được, mà tiến lên cũng không xong.
Level 3: The System Architect (Kiến trúc sư hệ thống)
Đến cấp độ 3 - The System Architect, mình bắt đầu thấy sự khác biệt rất rõ trong cách một người sử dụng năng lượng. Ở cấp độ này, các quy trình cốt lõi đã chạy tương đối ổn. Những việc lặp lại không còn phải quyết định mỗi ngày. Người ở cấp độ này có thể vắng mặt ngắn ngày mà công việc vẫn được vận hành trơn tru.
Bởi họ đã ứng dụng các công cụ, hệ thống hóa quy trình làm việc hiệu quả cho bản thân và team. Vì thế, dấu hiệu dễ nhận ra nhất là họ bắt đầu có thời gian rảnh, không phải để làm thêm việc, mà để dành cho việc lên những chiến lược quan trọng.
Ở cấp độ này, một nỗi băn khoăn thường không được nói ra là cảm giác lưng chừng. Họ không còn rối loạn như trước, nhưng cũng chưa chạm đến cảm giác tự do trọn vẹn. Họ bắt đầu đặt câu hỏi lớn hơn: “Nếu mình không mở rộng nữa thì sao?”, “Nếu mình cứ duy trì thế này thì có đang lãng phí tiềm năng không?”.
Đây là giai đoạn dễ rơi vào trạng thái an toàn quá mức. Công việc chạy ổn khiến họ trì hoãn những bước tái cấu trúc sâu hơn. Và đôi khi, chính sự ổn định lại trở thành cái bẫy khiến họ chững lại nhiều năm mà không nhận ra.
Level 4: The Sovereign Owner (Người làm chủ thực thụ)
Cuối cùng là cấp độ 4 - The Sovereign Owner, nhóm mà mình gặp ít nhất, nhưng rất dễ nhận ra khi đã gặp.
Đây là những người không còn vận hành công việc bằng phản xạ hằng ngày. Họ tập trung gần như hoàn toàn vào chiến lược hoặc chuyên môn sâu nhất của mình. Hệ thống không cần họ có mặt liên tục để tồn tại.
Điều mình quan sát rõ nhất ở nhóm này không phải là họ làm ít, mà là họ làm rất chọn lọc. Trạng thái tinh thần của họ khác hẳn: ít hoảng, ít gấp, quyết định dài hơi hơn.
Điểm khác biệt thật sự của cấp độ này không nằm ở doanh thu, mà ở quyền lựa chọn. Họ có thể từ chối một cơ hội tốt mà không hoảng sợ. Họ có thể tạm dừng một dự án mà không thấy tội lỗi. Nhưng để đến được đây, họ đã phải trải qua nhiều lần tái cấu trúc đau đớn: thay người, thay vai trò, thậm chí thay cả bản sắc nghề nghiệp của mình. Và không phải ai cũng sẵn sàng trả cái giá đó. Vì càng lên cao, câu hỏi không còn là “làm sao để kiếm nhiều hơn”, mà là “mình thật sự muốn sống như thế nào”. Và điều đó không phải đặc quyền của ai. Đó là kết quả của những lựa chọn được đưa ra đúng lúc, đúng thứ tự.
Bạn thấy mình đang ở cấp độ nào?
Cấp độ 1 - Người thợ cày cuốc
Cấp độ 2 - Người quản lý sự vụ
Cấp độ 3 - Kiến trúc sư hệ thống
Cấp độ 4 - Người làm chủ thực thụ
Nếu bạn đọc đến đây và thấy mình xuất hiện trong một trong bốn cấp độ này, thì bước tiếp theo không phải là cố thêm. Bước tiếp theo là nhận biết mình đang ở đâu và bị mắc kẹt ở những điểm nghẽn nào?
Trước khi tối ưu, hãy hiểu mình.
Trước khi mở rộng, hãy biết cấu trúc hiện tại của bạn đang vận hành ra sao.
Trên hành trình không trải hoa hồng này, đừng quá lo lắng vì đã có Solo CX chúng mình cùng đồng hành và đau đáu cùng những vấn đề của bạn.
Đọc thêm:
